Lugo,

a cidade

dos tesouros encantados

Lois Diéguez-Xulio Gil

Páxinas: 204  Formato: 20x21

ISBN:  978-84-942388-0-2

Prezo:  29 €


A proposta literaria e visual desta obra é un novo xeito de entrar na realidade histórica, patrimonial e cultural da cidade, percorrendo as súas rúas e deténdose na descuberta de tesouros que só aparecen á vista do espectador e o visitante atento.

En palabras de Felipe Senén, “o Lois Diéguez réndelle homenaxe a Lugo, ás súas paisaxes e paisanaxes, ao escenario e os autores e actores. Como un novo e ilustrado Ciprianillo feito á medida de Lugo, complementado con fotografía de Xulio Gil, con cartografía e incluso con plano dos tesouros da cidade. Primeiro fala a chuvia, señora que fai reverdecer o antigo bosque de Lugh, coroado polo que foi castro dos copori e campamento romano a vixiar o Miño, derriba da fonte calda das termas, cidade con orixe no legado fundador Paulo Fabio Máximo. A brétema serviranos de cicerone para furar polo anel, entrar no couto, nun nimbo de Historia, na arqueoloxía de templos pagáns, de solemnes domus, e sobre elas o trepar do tempo: a nula ou moita ilustración municipal, os pazos, as casas humildes, as tabernas, as tendas, os cafés, parladoiros nos que se filosofa e escoitaba, o Circulo das Artes... Lousas sobre as que se presenten os pasos de Pimentel, de Fole, do Cilistro, Isidro Novo, Vázquez Seixas, Trapero Pardo... e sempre o paso pousón e a verba solemne do sobriño do párroco de San Froilán, Manuel María... e Paco Martín e o seu Ramón Lamote”.


https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=H0X29QfZOKY

Entrevista en Sermos Galiza


“Coñecer o noso patrimonio

fai que sexamos máis libres e felices”

Carme Vidal


A personalización, a evocación ou o coidado da escrita levan a situar Lugo. A cidade dos tesouros encantados no andel das súas obras narrativas? 

Explicar unha cidade e verlle os seus segredos é moi mecánico. Eu non quería que isto fose unha relación de enderezos, restaurantes, descricións de monumentos e personaxes históricas. Buscaba manter o atractivo literario dunha historia, dun conto, e ao mesmo tempo introducir non só os monumentos e personaxes importantes, senón aqueles outros humildes que lle dan personalidade. Un obreiro da construción, unha mestra, o toliño da cidade, ese obxecto artístico que está nun lugar agochado, a alfaia do século III agochada entre pedras... Mesturar todo este tipo de elementos levados por guías que non foran propiamente humanos, senón elementos humanizados foi o punto de partida da obra. Tentei buscar o corazón de Lugo de forma fermosa, en diálogo co lector ou a lectora. 

Buscar o corazón significa destacar a parte sentimental do encontro coa cidade?

O corazón é iso e non só sentimos o doce e amoroso, senón tamén o amargo, o agre. As cidades son coma nós, unha obra colectiva de homes e mulleres, polas que se moven personaxes que teñen corazón e todo isto tratei de recollelo no libro. 

Vostede viviu moitos anos en Lugo, para escribir un libro coma este, cómpre coñecer a cidade por dentro, vivila, ou pódese conseguir por medio de documentación?

O guía máis interesante de calquera paisaxe ou lugar é aquel que a coñece nas súas entrañas. Os personaxes populares poden dicirnos cousas moi fermosas e facernos gozar da propia cidade. O inicio do libro naceu dunha viaxe a Exipto. Alí, con Felipe Senén, partimos do deserto á auga e da auga a Galiza. Nunha conversa, el díxome que despois do libro Viaxe ás terras encantadas de Lemos (A Nosa Terra, 1999) tiña que escribir un libro sobre Lugo. Dinlle a razón. Automaticamente veume á cabeza un título que finalmente non foi o definitivo. Era Anel de Laxe, en relación á muralla de pedra. Comecei a pensar como se configuraba. No libro teño que recoñecer tamén o traballo de Pepe Puga e Xan Carballa da editorial Engaiolarte. Falamos moito e traballamos conxuntamente e o resultado é un volume moi fermoso. 

Tanto no libro sobre as Terras de Lemos como este de Lugo inclúen a palabra “encantada” no seu título. Trátase dunha maneira de se achegar ao territorio, da necesidade de insistir no carácter misterioso e descoñecido do país?

No noso acervo colectivo os galegos e galegas temos interiorizado todo ese encanto e beleza da nosa nación, que nos ten, en certa medida, agarrados. A mellor maneira que, ao meu ver, define ese encontro é a de “encanto” ou tamén a propia palabra que dá nome á editorial “engaiolarte”. O encantamento é unha palabra moi nosa e está ligada a cousas marabillosas que descoñecemos, mais que están ao noso pé, que nos chaman. Explica moi ben dentro do idioma todo ese espírito que tentei darlle ao Val de Lemos e agora repito coa cidade de Lugo. 

Coñecedor da cidade, a elaboración do libro deulle, malia iso, algunha sorpresa?

Digamos que maiormente recolle unha cidade que coñecía. Cando escribín o de Lemos, foi talvez maior descuberta porque viaxei por espazos que non coñecía. No caso da cidade foi distinto, cando comecei a escribir o libro tiña idea xa do que tiña que destacar que, en maior ou menor parte, coñecía. O meu traballo como topógrafo municipal levoume a coñecer polo miúdo o territorio da cidade. Logo, o historiador Adolfo de Abel Vilela descubriume máis episodios arredor da cidade. O libro, realmente, tratou de recoller todo aquilo que xa sabía. Profundei en figuras reais que se recollen e atopei o “encanto” de personaxes de Cunqueiro, Paco Martín, Marica Campo, Manuel María ou Isidro Novo na súa relación con Lugo. Mestúranse personaxes que non existen con outros reais, dándolles vida na cidade. 

Quixo recoller tamén a cultura creada arredor da cidade?

Un crea individualmente, mais tamén os artistas e as súas personaxes teñen presenza na cidade. Axudan tamén a meterse no corazón e na creación da cidade. Poño por caso, o debate dun personaxe de Fole arredor da néboa nun relato no que fago que outros escritores lle dean un final distinto. É un xogo constante no que quero que participen os lectores. Ao final, os índices mostran con claridade o xogo entre a realidade e a creación, descobre que personaxes existiron e que outras fan parte de historias literarias. En todo caso, cada personaxe é unha partícula que compón e constrúe a cidade. 

Os estereotipos definen as cidades e simplifican a súa complexidade, a mesma tradición así o recolle. Se tivera que, moi brevemente, dicir que é Lugo, que palabras utilizaría?

Pedra e auga. Ninguén dubida de que Lugo é unha cidade de pedra, o seu elemento construtivo, coas particulares laxes da súa muralla. Tamén auga, non só polo río senón tamén pola choiva. A auga, da névoa ou a chuvia, define tamén a cidade. 

Se tivera que abraiar a unha persoa que visitara a cidade, por onde a levaría?

Trataría de que fixese un dos paseos que sae no libro. En cada un aparece a historia, o elemento humano da cidade, o chamativo, o que respiras e oles ou o personaxe particular. Convidaríaa a que percorrese o paseo que fai o Sol no libro, a liña que parte da Rúa Nova atravesando a cidade até o Parque Rosalía de Castro porque alí atopará unha grande variedade de cousas, entre elas, elementos da etapa romana, a historia de Mitra, entre eles. 

En especial desde a súa intensa actividade no asociacionismo cultural, vostede sempre defendeu a necesidade de conservar e valorar o patrimonio. Esa vontade toma parte tamén da elaboración do libro?

Non aprezar as xoias e os tesouros que temos non deixa de ser unha tacha da nosa formación, non aprezalos ou non sabelos aprezar, mover os ollos para valorar tanta riqueza. O libro quere mostrar eses tesouros e chegar ao corazón das cousas. Algunha xente que o leu e que ten relación coa cidade di unha frase que xa escoitei moitas veces neste tempo de presentación do libro: “Eu que pensaba que coñecía a cidade e levei unha sorpresa!”. Persoas que coñecen Lugo como a súa casa quedaron cos ollos abertos e iso precisamente é o que quería, darlle ese sentido de amor, de orgullo, que se ten que vivir coa lectura do libro. Unha vez se é consciente disto temos gañado moitas batallas no sentido do patrimonio material ou inmaterial. Coñecer o noso patrimonio fai que sexamos máis libres e felices. Tamén é preciso coñecer o que se destruíu, ser conscientes do que se desfixo porque así nos decataremos de que podería ser doutro xeito. 

Que lugar merecen os libros de viaxes na súa obra?

En todo o traballo que levo feito, a viaxe e o encanto son elementos moi importantes. A viaxe sempre axuda a coñecer cousas, se se fai con humildade e ánimo de coñecemento sempre se van atopar novidades de grande interese. Esa experiencia dáche un punto para coñecerte a ti mesmo e a túa colectividade. Neste caso, na viaxe a Lugo a cidade pasa a ser personaxe, humanizada. Agora quero comezar a traballar cos dezasete lugares encantados do mundo e xa os teño seleccionados. Espazos con moita humildade, que non son grandes monumentos, mais que transmiten unha sensación especial ao viaxeiro que os vive. Contaxiar esa emoción diferente que se pode gozar diante das cousas é o que intento. 

(Sermos Galiza. Novembro 2014)


Entrevista en Biosbardia


“O corazón das cidades

non son os monumentos, son as xentes”

César Lorenzo Gil

Lugo, a cidade dos tesouros encantados, editada por Engaiolarte, é a última obra de Lois Diéguez (Monforte, 1944). Nesta entrevista deixámonos levar pola literatura de cada viaxe, pola viaxe que hai en cada obra literaria.

De onde xorde a idea do libro Lugo, a cidade dos tesouros encantados?

Pois xustamente naceu no deserto de Exipto, ao pé das pirámides. Estaba eu aló con Felipe Senén e puxémonos a cavilar sobre o fascinio que esperta nos galegos a paisaxe do deserto, por contraste co verdor de Galicia. De aí pasamos a comentarmos o meu libro Viaxe ás Terras Encantadas de Lemos –publicado por Edicións A Nosa Terra no 1999– e ao final díxome: Por que non escribes un libro sobre Lugo? E así naceu a idea. Logo foi medrando até que topei co pulo literario do equipo de Engaiolarte e o proxecto foi tomando a forma que agora ten.

Non é unha guía ao uso de Lugo.

Na editorial Engaiolarte, en palabras do seu editor, Xan Carballa, querían crear unha guía de Lugo para persoas que nunca estiveran en Lugo. E pensei: hoxe en día hai tanto que visitar, temos acceso a tantos lugares, que é o que realmente interesa dunha cidade como a de Lugo? Deime conta que o principal atractivo é o corazón dunha cidade, que se amostra a través das súas xentes. Os monumentos son estáticos, o que realmente move unha cidade e tamén o desexo de visitala son os seus habitantes. Esta obra humaniza a xente luguesa, rompe o criterio habitual de que nas guías se destacan os personaxes sobranceiros. Aquí os personaxes protagonistas son as persoas humildes do pobo de Lugo.

Tampouco é común a voz narrativa do libro: Guíannos por Lugo os fenómenos atmosféricos: o sol, a chuvia, o ar…

Quería romper o molde habitual neste tipo de libros. Que fose unha viaxe absoluta, comentada por sabios. E que máis sabedoría hai que a que teñen as forzas da natureza? O sol ou a chuvia son quen modelaron a vida da cidade, sábeno todo e son quen mellor nos poden descubrir os segredos de cada recanto.

Aquí os personaxes protagonistas son as persoas humildes do pobo de Lugo.

O libro está pensado para quen queira coñecer Lugo desde cero mais seguro que os lugueses teñen curiosidade. Que é o que van atopar?

Hai unha frase que me dixeron desde que saíu publicado o libro: “Até ler A cidade dos tesouros encantados cría coñecer Lugo”. Este é un libro pensado sobre o detalle, unha especie de pescuda naquelas cousas que a pesar de térmolas dediante non as vemos. Unha mostra máis alá do libro: o outro día, Adolfo de Abel Vilela, un dos historiadores máis importantes de Lugo levoume ao claustro da catedral para celebrarmos ao noso xeito o 300º aniversario da súa construción. Alí, agochados a simple vista están a sinatura do autor, Casas Novoa, e a data na que se consigna o acabamento da obra no 1714. Descubrir estas cousas é moi emocionante.

A cidade ten unha edición luxosa, con mapas, apoios ao texto e sobre todo coas suxestivas fotografías de Xulio Gil… Entendeu vostede a obra como un xeito de viaxar por Lugo sen necesidade de ir aló? De conseguir esa emoción da que falaba?

Vivimos un tempo no que a imaxe o domina todo, é a raíña da linguaxe cultural. Pero é unha imaxe rápida, superficial. Non sabemos utilizar os ollos; non nos fixamos nos detalles. O libro quere crear a expectativa para o futuro visitante a Lugo, de aí o seu formato. Pero cómpre ver as cousas nos seus lugares. Cómpre darlle á imaxe a súa importancia para que xorda esa emoción.

A emoción ten a ver co descubrimento, coa sorpresa… Vostede é un gran viaxeiro e un veterano guía e cronista de viaxes. Como se consegue transmitir esa sensación cando un xa coñece moito un lugar?

Quen mellor coñece un lugar e polo tanto mellor pode contárllelo aos que o visitan por primeira vez é unha persoa nativa que teña sensibilidade e sexa curioso abondo como para coñecer máis alá do obvio. Certo é que esa sensación de sorpresa, esa vertixe do descubrimento sempre a vai conseguir alguén que chega, ese viaxeiro que vai coa mente aberta, disposto a aprender e a compartir. Eu diferencio turistas de viaxeiros. Os turistas son visitantes superficiais, cheos de preconceptos, incapaces de entraren de verdade no lugar ao que chegan. Os viaxeiros falan cos nativos, observan o que teñen diante, buscan sorprenderse. Para escribir un libro de viaxes o mellor é ser un viaxeiro que conta co bordón dos coñecementos dun nativo. Ás veces, un mesmo pode ocupar os dous oficios: cando escribín a Viaxe ás Terras Encantadas de Lemos decidín que, a pesar de ser eu nacido alá, tiña que coller a mochila e camiñar para encontrar iso que non se aprehende como simple veciño dun sitio. Cambioume moito a mirada sobre a miña terra aquela viaxe.

As viaxes forman parte da súa obra literaria. Estou pensando no libroO canto do muecín (Edicións A Nosa Terra).

Toda literatura é viaxe. Desde A Odisea. E pensemos que desde que se escribiu ese libro, os demais só facemos remedalo, xirar ao redor del porque alí xa está escrito todo. No caso concreto da miña obra, ao contrario do que fan outros autores, eu gosto de definir o espazo, darlle vida, convertelo nunha personaxe, nunha referencia consciente que dialoga cos personaxes. A miña propia vivencia en cada lugar nótase na localización da miña obra. Neste momento, logo da publicación d’A poutada do oso (Laiovento) penso que empecei a incluír A Coruña, cidade na que vivo, nesa traxectoria.

Eu diferencio turistas de viaxeiros. Os turistas son visitantes superficiais, cheos de preconceptos, incapaces de entraren de verdade no lugar ao que chegan. Os viaxeiros falan cos nativos, observan o que teñen diante, buscan sorprenderse.

A literatura é moi importante no seu libro-guía de Lugo. Aparecen personaxes de ficción, por exemplo Ramón Lamote, creado por Paco Martín.

Quería reivindicar por unha banda a creación do pobo de Lugo. Pola outra evocar na propia xeografía da cidade esas fantasías que ao cabo forman parte xa non só do imaxinado senón do real de Lugo. Isto é algo común en todo o mundo; cando pensamos nunha cidade non só recordamos ou nos interesa o que pasou senón o que se imaxinou nun determinado lugar. Velaí a Auria de Blanco Amor. Hai moitos exemplos en todo o mundo.

Quen recolleu mellor na literatura a esencia de Lugo, na súa opinión?

Ánxel Fole. Na súa obra, Lugo é un personaxe, quizais o principal. Todo o que ocorre na obra de Fole ten o peso da atmosfera luguesa.

Como destino turístico, Lugo é, incluso para os galegos, prescindible. Na proxección de Galicia cara aos foráneos prefírense Santiago, as Rías Baixas. A pesar da muralla romana case agora é máis famoso Ribadeo coa súa praia das Catedrais/Augas Santas.

Hai unha estratexia política para centralizalo todo no Camiño de Santiago. Coido que é un erro porque en Galicia hai gran diversidade e seguro que sería máis interesante descentralizar a política turística. Que a muralla luguesa fose recoñecida como patrimonio universal non foi doado. Cando eu cheguei á cidade, no 1972, a maioría da xente de Lugo abominaba da muralla. Considerábana un lugar perigoso, non recomendable para a noite. Lembro que foi o Club Cultural Valle-Inclán, do que formei parte, quen primeiro reivindicou e deu a coñecer a historia e potencialidades da muralla. Hoxe, grazas a ese impulso, a cousa mudou. Hoxe os lugueses chámanlle ao recinto da muralla o “circuíto do colesterol”, a perspectiva máis íntima e xeral da cidade, porque desde a altura albíscase toda a poboación e tamén de cando en cando podemos observar a veciñanza dentro da propia casa.

Este éxito popular, da sociedade de base, non é único. Velaí o entroido de Ourense. Foi a xente das aldeas a que rescatou e repopularizou os nosos rituais senlleiros. Ten máis mérito se pensamos que desde a entrada de Galicia na CE no 1986 hai un plan de reconversión do medio rural, para eliminar o espazo no que está a forza da nosa cultura.

Fáleme dos seus novos proxectos.

Estou a preparar un libro que conterá outros 17 lugares encantados do mundo: Detalles de Siria, Marrocos, Exipto, Turquía, Xordania… tamén Galicia. Quero que sexa unha reivindicación da paz e da alegría neste tempo no que moitos deses lugares están a vivir a dor da guerra.

Cónteme que está a ler neste momento?

Gústame moito ler sobre viaxes. Acabei Contos do mar de Irlanda (Xerais), de Xurxo Souto; tamén a triloxía sobre Alexandre Magno de Mary Renault. Recomendo tamén o libro Camiño de escuma e vento, publicado por Estabanón, de Manuel López, unha viaxe a bordo dun veleiro ao longo de toda a costa galega desde Ribadeo cara ao oeste e cara ao sur.

Por variar, recomendo unha película, moi literaria: A esmorga, de Ignacio Vilar. Gustoume moito e iso que ía con certas prevencións dada a filmografía do director. Conseguiu algo moi importante, que me apetecese reler o libro de Eduardo Blanco Amor. E nesas ando.


MEDIOS

MEDIOS
















El Correo Gallego (14 de novembro de 2014)

Sermos Galiza (8 de novembro de 2014)

La Voz de Galicia  (11 de outubro de 2014)

El Progreso (3 de outubro de 2014)

La Opinión (12 de outubro de 2014)

Outras reseñas


Casa de Galicia    https://goo.gl/noVjkt


Terra e Tempo        https://goo.gl/vPL9Qz